dramaturg

tiyatro nedir?

zenci — Sat, 25 Nov 2006 15:23:10 +0000

Bir öyküyü, sahne olarak ayrılmış bir yerde, oyuncuların söz ve hareketleriyle canlandırma sanatı.
Tiyatro sözcüğü Yunanca’da “seyirlik yeri” anlamına gelen theatron’dan türetilmiş, dilimize İtalyanca’daki teatro sözcüğünden geçmiştir. Günümüzde modern bir tiyatro binası başlıca üç bölümden oluşur.
- İzleyicilerin oturarak oyunu izlediği oditoryum;
- Oyunun sergilendiği sahne;
- Sahnenin iki kenarında ve arkasında, çeşitli dekor ve gereçlerin bulunduğu sahne arkası yada kulis.

TİYATRONUN KÖKENİ
Tiyatro da başka sanatlar gibi dinsel törenlerden doğmuş, sonra dinden bağımsızlaşarak sanatlaşmıştır. Kökeninde, ilkel insanın doğa olaylarını kendi bedensel hareketleriyle simgesel olarak temsil etme çabaları yatar. Avrupa’da Üst Paleolitik Çağdan (İ.Ö 40-10 bin yıl önce) kalma mağara resimlerinde, ellerine ve yüzlerine hayvan postları geçirmiş insanların ritmik hareketler yaptığı görülmektedir. Bunlar, maske ve köstüm kullanımının, dolayısıyla tiyatronun ilk örneği sayılır. Maske, kişinin kendi kimliğinin aşarak başka kimlikleri ve daha genel varlık biçimlerini temsil etmesinin en etkin yollarından biridir.
İlkel toplulukların animist inançlarına göre, yinelenen doğal olayların ruhları, kişilikleri vardı; bu kişiler, sonradan tapınma nesnelerine, tanrılara dönüştü.
İnsanlar, belli zamanlarda yapılan törenlerde bu tanrıları temsil eden maskelere bürünerek kendi yaşamlarını etkileyen doğa olayları üzerinde denetim kurmaya çalıştılar. Yağmur yağdırmak ya da avda başarılı olmak için yapılan törenler danslar, Kurallı oyunun ilk örneğiydi. Eski inançların hemen hepsi görülen “ölme ve yeniden dirilme” teması da, insanlara verdiği kılık değiştirme ve kişileştirme olanaklarıyla, tiyatronun çıkış noktalarından biriydi. Mevsimlerin dönüşü, kışın bahara dönüşmesi gibi yinelenen doğa olayları, eski yılı temsil eden kralın yeni yılın kralın karşısında yenik düştüğü bir törensel boğuşmayla temsil ediliyordu.
Başlangıçta canlı insanların kurban edildiği bu boğuşma ve ölümler zamanla simgeleşti, iki ayrı gücün çatışması da yerini tek bir gücün ölüm ve yeniden dirilme törenine bıraktı.
Bazı başka kuramlara göre ise tiyatronun kaynağı şamanist inançlardır. Şamanist törenlerin özelliği, izleyici ya da katılımcılara, tanrısal gücün simgesi yerine kendisini göstermesiydi. Bu törenlerde belirli kurallara uygun davranışlarla kendinden geçen şaman, öte dünya ile bu dünya arasında bir aracı rolü üstlenmektedir.
Tiyatro, bugün de kökenindeki bu iki eğilimin izlerini taşır, bu iki eğilim arasındaki gerilimden güç alır: Bir yanda doğa güçlerini simgesel olarak canlandırma, temsil etme işlevi; öte yanda, doğaüstü güçlerin görünmesine aracılık etme işlevi.
Doğaya öykünme kuramına göre, tiyatronun en önemli öğesi kılık değiştirmedir.

RİTÜELLER :

zenci — Sat, 25 Nov 2006 15:20:19 +0000

Ritüeller türlerine göre;
Dinsel Ritüeller, Sihir/Büyü (Majik) Ritüeller, Sosyal Ritüeller.
Amaçlarına göre;
Günahların Temizlenmesi ya da Arındırma Amacıyla Uygulanan Kathartik Ritüeller, Günahların Affı İçin Yapılan Ritüeller, Tanrıları Öfkesini Yatıştırma Ritüelleri.
Kullanılan araçlara göre;
Benzetme/Analogie Ritüelleri, Sübstitüsyon Ritüelleri.

Ritüel nedir?
Her dinin iki kısmı vardır; birinci kısma teorik, ikinci kısmına dinin pratik kısmı, diyebiliriz. Dinin teorik kısmını teoloji veya dinin felsefesi olarak niteleyebiliriz. Mesela Hitit dinindeki teori nedir, yahut dinin ana fikri yada felsefesi nedir?
İnsanların hayatında olabilecek iyi ve kötü şeylerin tanrılardan geldiği, tanrıların efendi ve insanların da köle konumunda olduğu, insanların tanrılara ancak iyi hizmet ettikleri zaman iyi ve sağlıklı bir hayata kavuşabilecekleri, aksi halde bir efendi kölesini nasıl cezalandırırsa tanrıların da onları aynı şekilde cezalandırabileceği şeklinde bir düşünce, mesela Hitit dininin ana felsefesi olarak düşünülebilir. Böyle bir düşünce yapısı çok tanrılı dinlerde olduğu kadar, tek tanrılı dinlerde de dinin felsefesi olabilir. Mesela Hıristiyanlıkta trinite dediğimiz, teslis dediğimiz üçleme, yani Meryem, İsa ve Ruh-ül Kudüs üçlüsü dinin esas yapısını oluşturur. Ayrıca Müslümanlık dininin teolojik doktrini kabul edebileceğimiz, Hıristiyanlık ve diğer dinlerden farklı başka bir olgu olan, Allah’ın tek ve ebedi olması, doğmamış ve doğurtmamış olması da Müslüman dininin doktrini olarak ortaya çıkıyor. Bunu da İslam’ın ana felsefesi olarak kabul edebiliriz. Dolayısıyla, her dinde bir teorik kısım vardır, şeklinde düşünebiliriz. Bahsettiğimiz dinin aynı zamanda inanç kısmıdır. Bunun yanı sıra bir de bu inancın uygulama kısmı vardır ki, o da ibadettir. Yani inanç ve ibadet, dinin teori ve pratik kısımlarını oluşturur. Farklı bir ifadeyle, teori=inanç ve pratik=ibadet’tir.
İbadet ya da yeni Türkçe’si ile ‘tapınma’ nasıl yapılacaktır dersek,tapınmanın her dinde belirli kuralları olduğunu görürüz. Kilisede yapılan her türlü ayinlerin, camideki namazın, sinagogdaki ibadetlerin hepsi birer tapınmadır ve bu tapınmanın nasıl yapılacağına dair bir yönetmelik vardır. Yani bunların hepsi bir ritüele bağlı olarak yapılır. Ritüel kelimesi, Latince ritus’tan gelir. Ritualis ise ‘ritüele ait’ demektir. Ritüel, bu tapınma işleminin nasıl yapılacağını gösteren bir yönetmeliktir. Ritüelin esası her zaman aynı işlemin yapılması ya da tekrarlanması ve her ayrıntının aynı kalmasına dayanır. Yani namaz kılarken düşününüz ki; ne
zaman hangi namaz sûreleri okunacaktır, ne zaman rükû, ne zaman secde yapılacaktır; bunların sırası bellidir ve değişmez. Diğer dinlere de baktığınız zaman rahibin ne zaman ve nasıl bazı dinsel işlemleri yerine getireceği bellidir ve bunlar her zaman aynı şekilde tekrarlanır. Örneğin; bir papazın, buhurdanı ne zaman sallayacağı, ne zaman yerinden kalkacağı, ne zaman dua okuyacağı hep bellidir. Bütün ayrıntıları ile öğretilmiştir ve bu öğreti işini ritüel dediğimiz kavram yapar ve bunlar hiçbir zaman değiştirilmez.
Farklı ritüel türleri,amaçlarına göre ritüeller :
Ritüellerin farklı türleri vardır. Hitit dinini esas olarak aldığımıza göre, Hititlere göre konuyu ele almaya çalışalım. Buna göre Hititlerin ‘dinsel ritüelleri’ vardır. Bu dinsel ritüeller tanrılar için yapılan, tanrılara ibadet için yapılan ve beli bir takvime göre gerçekleştirilen ritüellerdir. Bu ritüeller tanrılar için olduğu kadar bazı mevsimler ve özellikle bazı semavi olaylar için de yapılıyordu. Bu tür ritüellerin bazılarını da ‘bayram ritüelleri’ olarak nitelendiriyoruz ve bu ritüellerin Hititlerde tüm ayrıntılarıyla kaydedilmiş olduğunu görüyoruz. Bunların yazılı olarak saklanmış olması, bu ritüellerin değişmezlik ilkesinden kaynaklanıyor. Ritüeller her uygulanışında aynı şekilde yapılsın diye, tüm ayrıntılarıyla bu şekilde kaydediliyor ve anlaşıldığı kadarıyla bu kayıtlara bakarak da öğretiliyor ve uygulanıyor. İşte uygulamanın, bu denli ayrıntılı bir şekilde tabletlere geçirilip saklanmasının amacı budur.
Dinsel ritüellerin dışında ‘sihir ve büyü (majik) ritüelleri’ vardır. Bu tür ritüeller için yarı dinsel, yani kökenini dinden alan dinin bir uygulama biçimi yahut bir uygulama alanıdır, diyebiliriz. Başka türlü söyleyecek olursak, magie, dinin “pragmatik” yani gereksinimlere yönelik olan ve “uhrevî” değil “vulger” yani halkın uyguladığı bir kesimidir. Hastalıkları tedavi etmek, bazı kötülük yada günahlardan arındırmak gibi iyi niyetle yapılabildiği gibi, bir de kötülük etmek amacıyla da bu tür ritüellerin uygulanmasına başvurulur. Ama bu amaçla yapıldığında adı ‘Kara Büyü / Black Magic / Schwarze Magie’ olur. İyi niyetli yapılan bu sihir yada büyü ritüellerini tıp alanında görüyoruz. Hitit tıbbında bir takım bitkilerden veya minerallerden elde edilen droglarla tedavi yapılmaya çalışılırken, bunun yanında majik ritüeller de uygulanıyor.
Dinsel ve sihir/büyü ritüellerinin yanı sıra bir de ‘sosyal ritüeller’ vardır. Bu tür ritüeller toplumsal kurumlarla ilgili ritüellerdir. Toplumsal kurumlar olarak evlenme, cenaze (Totenritual) -Hititler cenaze törenlerine önem vermekteydiler, çünkü bu törenler ayrıntılı olarak tabletlere kaydedilmiştir-, Hıristiyanların vaftiz töreni, Müslümanların sünnet töreni, Musevilerin bar-mitzva denilen erkek çocukların erişkinliğe geçişinde yapılan törenler sayılabilir. Bu tür sosyal ritüellerin yanı sıra, bugün de toplumlarda yeni yeni bazı ritüellerin ortaya çıktığını görüyoruz. Bizde uygulanmaya başlayan askere uğurlama töreninin, toplumumuzda artık neredeyse yerleşmiş olduğunu, hatta tehlikeli boyutlara uzanan uygulamalarıyla göze çarptığını söyleyebiliriz.
Ritüellerin yapılma amaçları :
Ritüelleri türlerine göre sınıflara ayırdığımız zaman amaçlarına da bakmamız gerekir. Özellikle dinsel ritüellerin amacı tanrıları hoşnut etmektir. Bu tür ritüellerin başlıca amacı budur. Daha önce de değindiğimiz gibi hoşnut edilmediği taktirde tanrıların öfkeleri, sadece bu ritüelleri uygulamayan kral ve ailesine karşı değil, bütün ülkeye ve ahalisine, zarar verebilmektedir. Tüm insanlara genelleştirilen öfkenin getireceği salgın hastalıklar, kuraklık gibi zararlardan korunmak gerekmektedir. Ayrıca söz konusu suç eğer bir şahsa, örneğin bir krala ait ise bu suçun cezasının babadan oğula geçtiğine inanılırdı. Dolayısıyla tanrıların
hoşnut edilmesi için yapılan tüm bu ritüeller çok önemlidir. Ritüellerin uygulanması bir inancın belirtilmesinden çok bir yükümlülüktür ve yapılmadığı taktirde bütün ülkeyi zarara uğratacaktır. Bu bakımdan Hitit kralı ‘baş rahip’ olarak bu yükün altındadır. Hitit kralının ikinci bir görevi de ‘baş komutanlık’tır. Kral, ritüellerin zamanında yapılması sorumluluğunu öylesine ciddiye almak zorundadır ki, bazen önemli bir askeri seferde ‘baş komutan’ olarak yer alırken, tanrılar için düzenlenmesi gereken bir ritüelin yapılması için askeri seferi yarıda bırakarak, ülkesine dönmek zorunda kalmaktadır.
Ritüelleri amaçlarına göre düşündüğümüzde bir de ‘Kathartik ritüeller’ vardır. Oldukça önemli olan bu ritüeller günahlardan arındırma ayinleridir. Tek tanrılı dinlerde de günahlardan arındırmak için bazı ritüeller içeren işlemlerin yapıldığını söyleyebiliriz. Bunlara temizlenme yada arındırma anlamına gelen tathir denir. Müslümanlıkta ‘gusül abdesti almak’, günahlardan arındırma amacı içeren bir ritüeldir. Hititlerde kathartik ritüeller de temizleme unsuru olarak özelikle iki ana öğe görüyoruz; ‘ateş’ ve ‘su’.
Amaçlarına göre ritüellerden bir diğeri ‘günahların affı’na yöneliktir. Tanrı ile bir tür barışma olarak kabul edebileceğimiz bir amacı içerir. Yani tanrıya yapılan bir suç ya da ihmalin sonucunda olabilecek kötülükleri bertaraf etmek üzere gerçekleşen bir barışmadır. Burada tanrıya bir yakarı yapılır ve bu yakarı tanrı tarafından kabul edilirse bir barış sağlanır.
Üçüncü bir amaç, ‘tanrıların öfkesini yatıştırma’dır. Bu da genellikle kurban ritüelleri ile gerçekleştirilir. Günahların affı ve öfkenin yatıştırılması birbirinden çok da farklı şeyler değildir ve dolayısıyla ikisinin amacını da birbirinden ayırmak mümkün değildir. Tanrılara bir takım adaklar adanarak, onlara olandan daha fazla ilgi gösterilerek, öfkesinin yatıştırılması sağlanmış olur.
Ritüeller de kullanılan araçlar :
Ritüeller de pek çok eşya kullanılıyor. Bu sihir ve büyü ritüellerinde bazı usuller vardır; bunlardan biri ‘benzetme’ yada Analogie denilen metoddur. Bunun nasıl yapıldığından da biraz bahsedelim; herhangi bir nesne alınıyor ve bir benzetme yapılıyor, şöyle ki bir avuç toprak alınıyor ve bu toprak avuçta sıkılıp toz hale getirilirken deniyor ki, ‘bu toprak nasıl toz haline geliyorsa’, yahut bir tunç çivi yada kazık binanın temeline çakılıyor, sonra deniyor ki, ‘bu tunç kazık nasıl ebedi ise’ yada bir saman çöpü suya bırakılıyor ve ‘bu saman çöpü nasıl su ile buradan uzaklaşıyorsa’ deniyor. Böyle bir takım benzetmeler yapılarak analogie büyüsü uygulanıyordu. Bu örneklerin dışında analogie yapılabilecek çeşitli birçok eşya da kullanılıyordu.
Bunun dışında bir de ‘Sübstitüsyon ritüelleri’ (yerini tutma) vardır. Bunun ana konusu şudur; bir insanın yerine bir hayvanı koymak. Bu tür ritüeller aslında tek tanrılı dinlerde de vardır. Müslümanlıkta kurban uygulaması bu şekilde çıkmıştır. Kendi oğlunu kesmek ve dolayısıyla kurban etmek yerine gökten indiğine inanılan bir koyunun kurban edilmesi Sübstitüsyon ritüeline girer. Hititlerde de böyle ritüeller vardır. Kral yerine halktan biri yada bir esir geçer. Hititlerin bir Sübstitüsyon ritüeli ‘Aşhella Ritüel’inde de ‘günah keçisi’ motifi ile görülür. Bu ritüel de orduda ortaya çıkan hastalık bir hayvana geçiriliyor ve hayvan ordudan uzaklaştırılarak düşman saflarına gönderiliyor. Bu şekilde ordudaki salgın hastalık defedilmeye çalışılıyor. Burada da kullanılan araç yine bir insan yada hayvandır. Ritüeller de kullanılan tüm bu araçlara genel olarak materia magica denir.

KAYNAK :
Mayıs 2002 tarihinde Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Başkanı Prof. Dr. Ali Dinçol ile gerçekleştirilen bir sohbetten derlenmiştir.

SINAVLAR:

zenci — Fri, 24 Nov 2006 22:56:15 +0000

Arkadaşlar 2. sınıfların sınav-ödev tarihlerini ve konularını bu başlıktan duyuracağız. duyrulur.

MEDDAH !!!

zenci — Fri, 24 Nov 2006 22:54:49 +0000

Geleneksel Türk tiyatrosunun en önemli kollarından biri olan Meddah canlandırma ve benzetme öğelerinden yararlanarak öykü anlatma sanatıdır. Meddah anlattığı öykünün konusuyla ilşikili olarak çeşitli etnik gruplardan kişilerin, değişik yaştaki ve tipteki insanların, hayvanların, makinelerin ve doğa olaylarının taklitlerini yapar. Elinde bir değnek ve omuzunda büyükçe bir mendil vardır.

Meddah değneğini yere vurarak izleyicilerin dikkatini üzerinde toplar ve Hak dostum hak , Yanıldım bir çırak aldım yanıma eve gelmez külhani dükkanda yatır, kovsam o da düşmez şanıma kibardır çarşafsız yorganda yatır, hâşa huzurdan ustası çırağını sever eşek aldı pazardan eşek göze geldi çatladı nazardan, eşek çıktı mezardan eşeğin aşkından ormanda yatır, bizim çırak da hırtıyı pırtıyı toplamış külhanda yatır, zamanı evailde… diye başlayan kalıplaşmış tekerlemesini söyleyerek oyuna başlar. Değneği tüfek, süpürge, at vs yerine yerine aksesuar olarak kullanır. Mendille çeşitli etnik grupların ve çeşitli meslekten kişilerin giyimlerini, başlıklarını taklit eder, mesela kadın taklidi sırasında mendil başörtüsü olur, mendilin bir işlevi de değişik sesler çıkarmada yardımcı olmasıdır. Meddah , öyküden çıkarılacak dersi vurguladıktan sonra “Bu kıssadır bir mecmua kenarına kaydolunmuş, biz de gördük söyledik. Sakiye sohbet kalmazmış baki. Her ne kadar sürç-i lisan ettikse affola, inşallah gelecek sefere daha güzel bir hikaye söyleriz” diye sözü bağlar, öykünün sorumluluğunu kaynağına bırakıp özür diler, gelecek öykünün adını, anlatılacağı yeri ve zamanını belirterek gösteriye son verir.